Probiyotik Nedir? Probiyotik, Postbiyotik ve Parabiyotik Rehberi

Probiyotik nedir?

FAO/WHO'nun 2001 tarihli tanımı ve Uluslararası Probiyotik ve Prebiyotik Bilimsel Derneği'nin (ISAPP) 2014 uzlaşı bildirgesi probiyotiği şöyle tanımlar: "Yeterli miktarda alındığında konakçıya sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalar." Tanımın üç ayağı vardır: mikroorganizma canlı olmalı, etkisi gösterilmiş bir miktarda bulunmalı ve hangi suş olduğu tanımlanmış olmalıdır.

Bu nedenle her fermente gıda ya da her bakteri içeren ürün probiyotik sayılmaz. Yoğurt, kefir veya turşu gibi ürünler canlı kültür içerebilir; ancak probiyotik ifadesi, cins–tür–suş düzeyinde tanımlanmış, canlı sayısı (CFU) belirlenmiş ve bu sayıda etkisi çalışılmış mikroorganizmalar için kullanılır.

Probiyotik olarak en sık çalışılan gruplar laktik asit bakterileri (Lactobacillus ve 2020'de ondan ayrılan cinsler, Lactococcus, Streptococcus thermophilus), Bifidobacterium türleri, spor oluşturan Bacillus türleri ve Saccharomyces boulardii mayasıdır.

Probiyotik, prebiyotik, postbiyotik ve parabiyotik arasındaki farklar

Dört kavram birbirine karıştırılır; ayrım, bileşenin canlı olup olmadığına ve ne olduğuna dayanır:

• Probiyotik: Canlı, tanımlanmış mikroorganizma. Üründe raf ömrü boyunca belirli bir canlı sayısının (CFU) korunması gerekir.
• Prebiyotik (ISAPP 2017): Konakçı mikroorganizmaları tarafından seçici olarak kullanılan ve sağlık yararı sağlayan substrat; örneğin inülin, fruktooligosakkaritler. Mikroorganizma değil, besin kaynağıdır.
• Postbiyotik (ISAPP 2021): Cansız mikroorganizmaların ve/veya bileşenlerinin, konakçıya sağlık yararı sağlayan preparatı. Fermantasyon sonrası inaktive edilmiş hücreler, hücre parçaları ve metabolitleri birlikte içerir; canlılık gerektirmediği için ısı ve raf ömrü açısından daha kararlıdır.
• Parabiyotik (paraprobiyotik): Isıl işlem veya diğer yöntemlerle inaktive edilmiş, bütünlüğü büyük ölçüde korunmuş mikroorganizma hücreleri. Postbiyotiklerin bir alt kümesi olarak da ele alınır; sıcak dolum, pişirme veya kozmetik formülasyon gibi canlı kültürün hayatta kalamayacağı uygulamalarda tercih edilir.
• Sinbiyotik: Probiyotik ve prebiyotiğin birlikte kullanıldığı karışımlar.

Suş nedir? Cins, tür ve suş adlandırması

Mikroorganizmalar cins, tür ve suş düzeyinde adlandırılır: Lactiplantibacillus (cins) plantarum (tür) LTC-Lp230198 (suş). Probiyotik özellikler büyük ölçüde suşa özgüdür; aynı türün iki suşu asit ve safra toleransı, yapışma kapasitesi, ürettiği metabolitler ve teknolojik dayanımı açısından farklı davranabilir. Bu yüzden bilimsel literatür ve mevzuat, probiyotik beyanlarını suş düzeyinde değerlendirir.

2020'de Lactobacillus cinsi genom temelli olarak 25 cinse ayrıldı (Zheng ve ark., IJSEM). Eski Lactobacillus plantarum artık Lactiplantibacillus plantarum, L. rhamnosus artık Lacticaseibacillus rhamnosus, L. reuteri ise Limosilactobacillus reuteri olarak adlandırılır. Shymeriae suş kataloğu güncel adlandırmayı kullanır; eski isimler ürün belgelerinde eş anlamlı olarak belirtilir.

Her suşun kültür koleksiyonunda benzersiz bir kodu bulunur. Bu kod; tanımlama (16S rRNA ve/veya tam genom dizileme), köken, saklama ve kalite verileriyle eşleştirilir ve analiz sertifikasında (CoA) yer alır.

Probiyotik hammadde nasıl üretilir?

Endüstriyel probiyotik hammadde üretimi, laboratuvar ölçeğindeki bir izolatı standart, tekrarlanabilir ve belgelenmiş bir ürüne dönüştüren çok adımlı bir süreçtir:

• İzolasyon ve tanımlama: Doğal kaynaktan izole edilen suş moleküler yöntemlerle tanımlanır, biyogüvenlik düzeyi (BSL) belirlenir ve kültür koleksiyonuna kaydedilir.
• Kontrollü fermantasyon: Suş, tanımlı besiyerinde sıcaklık, pH ve oksijen kontrolü altında biyoreaktörde çoğaltılır.
• Ayırma ve koruma: Hücreler santrifüj ile ayrılır, koruyucu matrisle karıştırılır ve liyofilizasyon (dondurarak kurutma) ile canlılığı koruyacak şekilde toz hâline getirilir. Postbiyotik ve parabiyotik hammaddelerde bu aşamada kontrollü inaktivasyon veya ekstraksiyon uygulanır.
• Kaplama ve stabilizasyon: Uygulamaya göre mikroenkapsülasyon veya kaplama ile mide asidi, nem ve ısıya karşı dayanım artırılır.
• Kalite kontrol: Her parti için canlı sayımı (CFU/g), saflık, kontaminant (patojen, maya-küf, ağır metal) testleri yapılır ve analiz sertifikası (CoA) düzenlenir. Üretim GMP ve ISO kalite sistemleri altında belgelenir.

Probiyotik hammadde seçerken nelere bakılmalı?

Formülasyon geliştiren üreticiler için hammadde seçiminde belirleyici ölçütler şunlardır:

• Suş düzeyinde tanımlama ve kültür koleksiyonu kaydı (yalnızca tür adı yeterli değildir).
• Raf ömrü sonunda garanti edilen canlı sayısı (CFU) ve bunu destekleyen stabilite verileri.
• Hedef uygulamaya uygun form: canlı liyofilize kültür, kaplanmış kültür, postbiyotik lizat veya parabiyotik hücre.
• Biyogüvenlik seviyesi (BSL-1) ve ilgili mevzuata uygunluk: Türkiye'de takviye edici gıdalarda probiyotik mikroorganizma kullanımı Tarım ve Orman Bakanlığı prosedürüne tabidir; kozmetik, yem ve tarım uygulamalarının kendi mevzuatı vardır.
• Belgeler: GMP ve ISO sertifikaları, parti bazlı CoA, teknik veri sayfası ve literatür desteği.
• Tedarik sürekliliği ve teknik destek: suş seçimi, dozaj ve formülasyon uyumu konusunda üreticiyle doğrudan çalışabilmek.

Yerli probiyotik üretimi neden önemli?

Türkiye'de probiyotik hammaddenin büyük bölümü ithal edilmektedir. Yerli probiyotik üretimi; ithal bağımlılığını azaltır, tedarik sürekliliği ve fiyat öngörülebilirliği sağlar, Anadolu coğrafyasına özgü mikrobiyal çeşitliliğin bilimsel olarak değerlendirilmesine olanak verir ve suş geliştirme, fermantasyon ve liyofilizasyon gibi yüksek teknoloji yetkinliklerinin ülke içinde kalmasını sağlar.

Tarım ve Orman Bakanlığı, takviye edici gıdalarda kullanılabilecek probiyotik mikroorganizmalar için yerli kültür koleksiyonlarını listeler. Shymeriae Biyoteknoloji'nin kültür koleksiyonu resmi kültür koleksiyonu listesinde yayımlanmış; yerel mikrobiyal türlerin geleneksel yoğurt üretiminde değerlendirilmesine yönelik Ar-Ge projesi KOSGEB tarafından desteklenmiştir.

Shymeriae'de probiyotik, postbiyotik ve parabiyotik hammadde

Shymeriae Biyoteknoloji, İstanbul Ataşehir'deki tesisinde GMP standartlarında %99,9 saflıkta probiyotik, postbiyotik ve parabiyotik hammadde üretir. Suş kataloğunda her suş kod numarası, ürün formu, biyogüvenlik seviyesi ve bilimsel literatür kaydıyla yayımlanır; her parti analiz sertifikasıyla teslim edilir. Kozmetik, gıda takviyesi, gıda ve içecek, hayvancılık ve tarım sektörlerine yönelik formülasyon desteği sağlanır.

Sık sorulan sorular

Probiyotik ile postbiyotik arasındaki fark nedir?

Probiyotik canlı mikroorganizmadır ve üründe canlı kalmalıdır. Postbiyotik, cansız (inaktive edilmiş) mikroorganizmaların ve/veya bileşenlerinin preparatıdır; canlılık gerektirmediği için ısıya ve raf ömrüne karşı daha kararlıdır.

CFU ne demek?

Koloni oluşturan birim (colony forming unit). Bir gram ya da dozdaki canlı ve çoğalabilen mikroorganizma sayısını ifade eder; probiyotik hammaddelerde CFU/g olarak raporlanır.

Yoğurt probiyotik midir?

Yoğurt, Streptococcus thermophilus ve Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus starter kültürleriyle fermente edilir. Probiyotik olarak nitelendirilmesi için ürüne tanımlanmış bir probiyotik suşun, etkili canlı sayıda eklenmiş olması gerekir.

Probiyotikler ısıya dayanıklı mı?

Canlı probiyotik kültürlerin çoğu yüksek sıcaklıkta canlılığını kaybeder; spor oluşturan Bacillus türleri daha dayanıklıdır. Pişirme veya sıcak dolum gerektiren uygulamalarda postbiyotik ya da parabiyotik formlar tercih edilir.

Yerli probiyotik ne demek?

Suşu Türkiye'de izole edilip tanımlanmış veya üretimi Türkiye'deki bir tesiste gerçekleştirilen probiyotik hammaddedir. Shymeriae, kültür koleksiyonu resmi listede kayıtlı bir yerli üreticidir.

Formülasyonunuz için doğru suşu birlikte seçelim

Suş kataloğumuzu inceleyin veya teknik ekibimizden numune ve teklif isteyin.

Kaynaklar

1. Hill C. ve ark. (2014). ISAPP consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol.
2. Gibson G.R. ve ark. (2017). ISAPP consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol.
3. Salminen S. ve ark. (2021). ISAPP consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol.
4. Zheng J. ve ark. (2020). A taxonomic note on the genus Lactobacillus. Int J Syst Evol Microbiol.
5. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü — Probiyotik Mikroorganizma ve Postbiyotik İçeren Takviye Edici Gıdalar için Başvuru Prosedürü.